 |
| Oqtay QORÇU |
Su çərşənbəsində də sular durulmadı. Nə at ötüşdürən varıydı, nə də bir-birinin üstünə su çiləyib, nəğmə oxuyan. Bu qışa zoru yetməyən köhlən atlar əvəzinə mindiyimiz avtobuslar belə öz at gücü qarşısında əlacsızıydı. El arasında “Sular Novruzu” da adlanan su çərşənbəsinin yanan tonqalı da bulanıq ovqatı əridə bilmədi. Bura üstündən atlanıb azar-bezarımı tökməyə axar, duru su tapılmayan bir şəhərə çevrilib. Öncə “mənəm-mənəm” deyən qış bizi “Əzəl çərşənbə” yetişənədək xeyli üşütdü.
Bakıya günlərlə qar yağdı, yollar buz bağladı, sonra yavaş-yavaş qar əriməyə başladı. Hələ bəzi yolların buzu heç əriməyib də, əksər yolda da zığ-batdaq. Addımbaşı da palçıqlı gölməçəyə rast gəlmək olar. Şəhərin və şəhərlilərin canı hələ isinməyib. Axan sular da bulanıq. Bu su çərşənbəsi də belə atlanıb keçdi, özü də palçıqla suvanmış şəhərin üstündən. Soyuqdu - evdə də, maşında da, işdə də. Belə soyuqda hətta qaçağan köhlənin istisinə də qızınmaq olardı. Ancaq biz şəhərlilərin miniyi at deyil. Deyirlər ki, onsuz da yaxşı atları yaxşı kişilər minib gediblər.
Həmin atları minib gedən kişilər indi at gücüylə işləyən maşınları görsəydi, yəqin bağrı çatlardı. Yaxşı at adamı qışda da, yayda da darda qoymaz axı. Köhnə, atlı kişilərin nəvə-nəticələri isə indi at gücüylə işləyən avtomobillərin ümidinə qalıb. Yağan qar hamını bezdirdi, sürücüləri də, sərnişinləri də. Sürüşən, palçıqda batıb çala-çuxura düşən, zoru yetməyən, yer eşən, maşınların güvəndiyi at gücü deyimini hər dəfə eşidincə gülməyim tuturdu. Sonuncu dəfə bu sözü mindiyim avtobusun sürücüsü işlətmişdi, özü də yana-yana.
Yollar buz bağlamışdı. Mən avtobusla işə gedirdim. “Daewoo” markalı sərnişin avtobusu yoxuşda ilişib qalmışdı. Sürücü deyinə-deyinə sanki sükanla güləşirdi. Maşın isə qalxa bilmirdi, sürüşüb arxaya düşürdü. Sərnişinlər maşından düşdülər, kişilərsə ”Ya Allah!” deyib başladılar avtobusu itələməyə. Nəhayət, bu boyda avtobus, sürücüyə və sərnişinlərə qoşulub tıncıxa-tıncıxa yoxuşu qalxa bildi. Qarabağlı sürücü hikkəylə sükanı şillələdi: “Biqeyrət! Hanı sənin filan qədər at gücün, ə? Altımda kəhər olaydı, görəydin nətəəər yer eşə-eşə qalxır. Tfu!”.
Sürüb, yoluna davam elədi. Mən avtobusdan düşəndə ondan “Daewoo”nun neçə at gücüylə işlədiyini soruşdum, “Deyəsən, 295-di” söylədi. Sonra bunu nəqliyyat sistemində çalışan dostum Elşənin köməyilə dəqiqləşdirdim. Dostum “Bu avtobus 290 at gücüylə işləyir” dedi.
Dünyada müxtəlif adda və markada istehsal edilən avtomobillərin ümumi sayı 600 milyondan artıqdı. Avtomobilin ilk ixtirasının Karl Benzə məxsus olduğu məlumdu və 1903-cü ildən avtomobil istehsal edilir. Bu gün də dünya bazarında liderliyi saxlayan neçə-neçə məşhur avtomobil markasına rast gəlmək olar. Üstəlik də, xüsusi modeli və qiymətiylə dünya bazarında seçilən, cəmi 10 ədəd istehsal edilən “Ascaki A 10” (625 at gücündə) kimi avtomobillərin istehsal edildiyi məlumdu. Görünüşcə gözəl, texniki cəhətdən keyfiyyətli, yüksək komfortlu avtomobillər çoxdu. XXI əsr texnologiyası indən sonra avtomobil sənayesində daha böyük uğurlar əldə etmək fikrindədi. Yeni avtomobillər yarandıqca get-gedə onların “at gücü” də artacaq.
290 at gücü avtobusu yerindən dəbərdə də bilmirdi. Adamlar düşüb buzun üstündə “Daewoo” itələyirdilər ki, yoxuşu qalxa bilsin. Adamların köməyilə sürüb getdi avtobus.
Mənə görə, “at gücü” ifadəsinin avtomobil termininə çevrilməsi absurddu. “At gücü” deyimi sanki avtomobil texnologiyasının canlı orqanizmi yeməsinə bənzəyir. Qəribə, cansıxıcı, eyni zamanda qaniçən mutant ovqatı var bu ifadədə. “At gücü”nə görə hərəkət edən avtomobillər sanki gələcəyə və bioloji varlıqları əzməyə yönəldilib. Nə vaxtsa unudulan hər atın gücünün mifə çevrilib ancaq avtomobil leksikonu vasitəsiylə xatırlanacağını düşünəndə...
Batan və sürüşən avtobusdan düşüb birdən at minmək istədim, amma piyada qalıb donacağımdan qorxdum.
Bu ifadənin ilk dəfə harada və necə yarandığı mənə maraqlı gəldi. Avtomobil həvəskarı olmasam da, hər halda söhbət atdan gedir axı. Belə bir müqayisənin aparılması həm də hərəkətə gələn bir avtomobil tarixçəsinə stimul verən atın gücüylə ölçülüb. Bu barədə xeyli bilgi aldım. İndi hər şey mümkündü. İnternet vasitəsiylə hamı istədiyi avtomobil haqqında istədiyi məlumatı asanlıqla tapa bilir. Və məlum oldu ki, həm də hissə qapılmışam. “At gücü” texniki terminmiş və belə el deyimi heç vaxt olmayıb. Bu sözü dünyanın dilinə salanın adını bildim.
1872-ci ildə ilk dəfə mühəndis fizik Ceyms Vatt bu ifadəni işlədib. Alim bir atın (yəqin zor atdan söhbət gedir) 12 filtrli yarı çaplı dəyirman çarxını saatda 144 dəfə, dəqiqədə 2,4 dəfə çevirə biləcəyini, çarxa uyğunlaşan qüvvənin 180 libre-qüvvət bərabərində olduğunu hesablayıb. Qəribə paradoksdu, avtomobili hərəkətə gətirmək üçün öncə at gücüylə ölçüb-biçiblər. Nəticə barədə Vatt qısaca olaraq “at gücü” terminiylə kifayətlənib. Beləliklə, “at gücündə” olan avtomobil erası başlayıb. 140 ildi ki, bütün dünya mühəndis Vattın sözünü təkrarlıyır. Bu alimin avtomobil sənayesinə verdiyi töhfə danılmazdı, amma mən onun at vurğunu olduğuna da şübhə etmirəm. Bəlkə də fizik atı avtomobildən çox sevirmiş. Bəlkə də işlətdiyi ifadə bu uzaqgörən adamın at nostaljisiymiş. O, avtomobillərin atların yoluna necə ayaqlandığını gözəl bildiyindən...
“At gücü” ifadəsiylə Vatt həm də atın təkrarolunmaz, etibarlı bir minik olduğuna işarə edir. Vatt texnologiyanın canlı təbiətə qalib gələ bilməyəcəyini sübut edib. Avtomobillərin “at gücü” texniki standartlara görə nə qədər güclü olsa da, yenə bütün maşınların yol getmək problemi var. Avtomobillər tövşümür, yorulmur, dincəlmir, eləcə xarab olur, yaxud da batıb qalır.
Su çərşənbəsinin bu bulanıq ovqatında, qarın əridiyi şəhərdə yenə maşınlar palçıqda batıb qalır. Hər gün gedib-gəldiyim bir böyük “Daewoo” avtobusu kimi. Şəhər yolunda zoru yetməyən, yer eşən 290 at gücündə...
Bu, avtomobildi. Onun öz standart qüvvəsidi. Deyim qüvvə haqqında təsəvvürü tamamlamır. At şahanə məxluqdu. At gücü sıldırım qayaları da aşıb keçər. Su çərşənbəsində qarda çəkdiyim əziyyət sonra...
Yenə at yadıma düşdü. Dişi-dırnağıyla yer eşən, toz qoparan, güvənilən ən gözəl minik. Cilov gəmirib yoxuşu birnəfəsə qalxan, yiyəsini yarı yolda qoymayan atlar. Hər atın ölçüyəgəlməz yerişi, öz gücü var.
