 |
| Rövşən AĞAYEV |
Hakimiyyət uzun illərdir Bakıda seçkili mer institutunun yaradılması müzakirələrindən yayınır. Baxmayaraq ki, hələ 2003-cü ilin mayında Avropa Şurasının (AŞ) hökumətə ünvanladığı “Azərbaycanda yerli və regional demokratiya haqqında” tövsiyə sənədində Bakı şəhərini dövlətin icra orqanlarının idarə etdiyi, amma bu funksiyaları sakinlərin səsi ilə formalaşan şuraya verilməsinin vacibliyi xüsusi vurğulanırdı.
Bir vacib məqamı da demək gərəkdir. “Ərazi quruluşu və inzibati ərazi böl¬güsü haqqında” qanunda Bakı şəhərinin statusunun müəyyən edilməsi və paytaxt qanununun qəbulu nəzərdə tutulur. Qanunun qəbulundan 12 il ötsə də, həmin hüquqi mexanizmlərin heç biri işlənməyib. Çünki paytaxt haqqında qanun qəbul ediləcəyi halda hökumət Bakı şəhərinin idarəçilik modeli ilə bağlı mövqeyini dəqiqləşdirməli, həmin yanaşmaya Avropa Şurasının rəyini almalıdır. Bir sözlə, hakimiyyət ağrımaz başına iş açmağa tələsmir.
Ədliyyə Nazirliyinin Bələdiyyələrlə İş Mərkəzinin rəisi Mehdi Səlimzadənin “Media forum” saytına açıqlaması bu qənaəti daha da möhkəmləndirdi. Nazirlik rəsmisinin sözündən belə aydın olur ki, Bakıda seçkili idarəetmənin formalaşdırılmasına ehtiyac yoxdur. O hesab edir ki, Bakıda seçkili orqanın paytaxt infrastrukturunda yaranan problemləri daha səmərəli həll edəcəyi ilə bağlı gözləntilər doğru deyil.
Mərkəzi hökumətdə yerli özünüidarə məsələləri ilə məşğul olan məmurun paytaxt idarəçiliyinə bu cür yanaşması istər həmin vəzifəli şəxsin ranqı, istərsə də peşəkar mövqeyi baxımından qüsurludur. Əvvəla, AŞ-nın sənədlərində də qeyd olunduğu kimi, bir sıra hallarda paytaxt şəhəri lokal maraqların çərçivəsini aşan məsələləri həll etməli və bu maraqlar naminə idarəetmədə qənaət və effektivliyi təmin etmək üçün bütün şə¬hər miqyasını əhatə edən demokratik şura seçilməlidir. AŞ-nin mövqeyinə görə, bu prin¬sip kiçik ərazilərdə bələdiyyələrin yaradılması ideyası ilə ziddiyyət təşkil etmir, sadə¬cə, onların fəaliyyəti bütün şəhəri təmsil edən bələdiyyənin yaradılması ilə tamamlan¬ma¬lı¬dır. Qurum hesab edir ki, mərkəzi hökumətin nəzarəti altında olan təsisatlar paytaxtın yerli özünüidarə strukturlarının fəaliyyətini kompensasiya edə bilməz. Odur ki, paytaxt şəhərlərini təyin olunmuş icraedicilərin və ya yerli idarə orqanlarının idarə etməsi Avropa Xartiyasının məqsədlərinə zidd sayılır.
Başqa tərəfdən, ölkənin istənilən aqlomerasiyası özündə paytaxt şəhəri qədər çoxsaylı inzibati ərazi vahidlərini birləşdirmir və onların hamısı bir-birinə sıx infrastruktur telləri ilə bağlı olur. İdarəetmədə vahidlik, onlar arasında əlaqələndirmə olmadıqda isə paytaxt təsərrüfatının idarəçiliyində pərakəndəlik və xaos yaranır.
Nəhayət, inkişaf etmiş ölkələrin hamısında ortaq yanaşma budur ki, paytaxt şəhərinin idarə olunmasının əsas şərtlərindən biri vətəndaşların qərar qəbulu prosesində iştirakının təmin olunmasıdır və bu məhz sakinlərin seçdiyi şuralar, həmçinin insanların səsi ilə mövqe qazanan mer vasitəsilə reallaşdırıla bilər. Bu halda şəhərin taleyi ilə bağlı bütün məsələlər maraqlı tərəflərin iştirakı ilə həyata keçirilir və idarəetmə orqanı hesabatlı olur.
Bütün bunlar paytaxt bələdiyyəsinin yaradılması və Bakı Şəhər İcra Hakimiyyətinin öz səlahiyyətlərini seçkili orqana ötürməsinin lehinə sırf nəzəri arqumentlər kimi görünə bilər. Necə ki, Ədliyyə Nazirliyinin rəsmisi öz müsahibəsində seçkili orqanın paytaxtı daha keyfiyyətli idarə edəcəyini “nisyə söhbət” adlandırır. Yanaşma ona görə doğru deyil ki, məsələn, əgər yolları qardan təmizləmək üçün bütün texnika və səlahiyyətlər bələdiyyələrə həvalə olunsa, insanların həmin qurumları öz funksiyalarını yerinə yetirməyə məcbur etməsi daha asandır, nəinki sakinlərdən uzaqda, mühafizə olunan binada oturan hansısa məmuru bu işə vadar etmək. Elə yerli özünüidarə institutunun da fəlsəfəsi məhz hakimiyyət və qərarvermə səlahiyyətlərini insanlara, mümkün qədər onların yaşadığı mənzilin lap yaxınlığına gətirməkdir.
Ədliyyə Nazirliyi rəsmisinin seçkili paytaxt idarəçiliyinin əleyhinə başqa bir arqumenti daha çox təəccüb doğurur. Onun fikrincə, hər ölkənin öz siyasəti, quruluşu, konstitusiyası, milli mentaliteti, idarəçilik sistemi var və bunlara uyğun idarəçilik qurulur. Bu yanaşma ona görə kökündən səhvdir ki, hazırda dünyada dövlət idarəçiliyinin 2 modeli var: vətəndaş iştirakçılığına əsaslanan demokratik model və bu cür iştirakçılığı inkar edən qapalı-avtoritar üsul. Birinci üsula əsaslanan ölkələrin hamısında şəhər idarəçiliyi seçki əsasında formalaşır. Məhz elə bu yanaşmanın nəticəsidir ki, AŞ-yə üzv olan ölkələr sırasında Azərbaycan istisna olmaqla bütün dövlətlətlərin paytaxtını məhz bələdiyyə şuraları idarə edir.
İdarəetmədə elə standartlar var ki, o hamı üçün eyni dərəcədə icbaridir. Dövlət də ev kimidir. Heç kim deyə bilməz ki, mənim evimdə qapıya ehtiyac yoxdur, pəncərədən qapı kimi də istifadə edəcəm. Eyni məntiqlə parlamentə, Nazirlər Kabtnetinə, başqa mərkəzi icra hakimiyyəti orqanlarına də ehtiyac yoxdur.
Mehdi Səlimzadənin yanaşmasına görə, qar yağır, onu təmizləməklə məşğul olacaq dövlət orqanları var. Yanlış mövqedir, çünki dövlət hakimiyyəti orqanlarının işi ictimai xidmət göstərmək deyil, bu xidmətlərin təşkili ilə bağlı hüquqi mexanizmlər və dövlət standartları yaratmaq, həmin standartların icrasına hökumət adından nəzarət etməkdir. Dünyada təsərrüfat fəaliyyəti və ictimai xidmətlərlə bələdiyyələr və onların sifarişi ilə özəl sektor məşğul olur.
Yeri gəlmişkən, Bakıda vətəndaşların səsi ilə seçkili idarəçiliyin yaradılması təxminən 140 il əvvəl – 19-cu əsrin 70 illərində, Azərbaycan çar Rusiyasının müstəmləkəsi olduğu dövrdə də ciddi müqavimətlə qarşılanıb. Belə ki, rus imperatorunun 16 iyun 1870-ci il fərmanına əsasən, ölkənin bütün iri şəhərlərində bələdiyyə idarələrinin (dumaların) formalaşdırılmasına start verilsə də, “qlasnı” seçkisi Bakıya 8 il sonra yetişib. İmperiya idarəçiləri bunu qeyri-millətlərin özünüidarəyə hələlik hazır olmaması ilə izah edirmişlər. Nə qədər təccüblü də olsa, bu qədər müddət ötəndən, milli dövlətimizi qurmaq imkanı qazandıqdan sonra yenə də oxşar arqumentlər eşidirik. Guya biz Bakıda mer institutunun yaradılmasına hazır deyilik…
