 |
|
Bəkir NƏRİMANOĞLU |
Son illərə kimi hökumətin fəxr etdiyi göstəricilərdən biri də iqtisadi artım idi. İndi bunun üzərindən sükutla keçirlər. Əslində gözlənilən baş verib. Neftə əsaslanan iqtisadi artımın sonu olmalı idi.
Bu meyl “resurs lənəti” konsepsiyasında da əsas mənfi simptomlardan biri kimi vurğulanır. Burada söhbət təkcə baza dövründə resurs iqtisadiyyatlarında istehsal həcminin az olması nəticəsində tədricən iqtisadi artım tempinin “şişməsi”ndən, sonra da sabitləşməsindən gedə bilməz.
2007-ci ildə 25 faiz olan iqtisadi artım 4 ildən sonra 0.1 faiz olub. 4 ildə iqtisadi artım tempi 250 dəfə azalıb. Bu da ölkə üçün vacib olan dayanıqlı iqtisadi artım prinsipinə ziddir.
İqtisadçı ekspert Azər Mehtiyev bildirir ki, iqtisadi artım tempinin sürətlə dəyişməsi iqtisadiyyatın neftə əsaslanması ilə bağlıdır: “Neft hasilatının artması, eyni zamanda sonradan neftdən gələn pulların xərclənməsi ümumi daxili məhsulun (ÜDM) artım tempini gücləndirdi.
Artımın stabil olması üçün ölkədə qeyri-neft sektorunun inkişafı şərtdir. Qeyri-neft sektoru lazımi səviyyədə inkişaf etməyib. Ona görə də neft sektorunda baş verən hər hansı durğunluq iqtisadi artım tempində özünü göstərir. Ötən il neft hasilatının azalması ölkədə ÜDM-in azalmasına səbəb oldu. Bu, ölkə iqtisadiyyatının neftən asılı olmasını göstərir. Ötən il qeyri-neft sektorunda 9.4 faiz artım olduğunu deyirlər. Bu anlamda ÜDM-in 0.1 faiz artması o deməkdir ki, iqtisadi artımda əsas yeri neft tutur. Ölkədəki inhisarçılıq normal bazar münasibətlərinin yaranmasına mane olur”.
Hökumət 2012-ci ildə də “daxili dövlət tələbinin yüksək səviyyəsi” şəraitində iqtisadi artımın davam edəcəyini proqnozlaşdırır. Mərkəzi Bankın pul siyasəti ilə bağlı bəyanatında qeyd olunur ki, ölkənin sosial-iqtisadi inkişaf proqnozlarına uyğun olaraq növbəti ildə ÜDM-in 5.7% artacağı proqnozlaşdırılır. Bankın bəyanatında bildirilir ki, iqtisadi artım qeyri-neft sektoru hesabına (əsasən daxili tələbin təsiri altında) baş verəcək və dövlət xərcləri qeyri-neft sektorunda artım tempini formalaşdıran mühüm amil olacaq.
Ekspertlər hesab edirlər ki, qeyr-neft sektorunun dövlət xərcləmələri hesabına inkişafı uğurlu siyasət deyil. Ötən ilin oktyabrında Azərbaycana səfər edən Beynəlxalq Valyuta Fondunun (BMF) ekspertlərinin qəbul etdiyi bəyanatda qeyd olunur ki, iqtisadiyyatın diversifikasiyası üçün dövlət xərclərinin gücünə söykənən iqtisadi artımdan özəl sektora arxalanan iqtisadi artıma keçmək zəruridir: “Son dövrdə qeyri-neft sektorunda artım müsbət təəssürat oyatsa da, bu artım dövlət xərclərindən asılı olub. Artımın geniş hissəsi xidmət və tikinti sektorunun payına düşüb, kənd təsərrüfatı ilə əlaqəli olmayan özəl sektorun əhəmiyyətli hissəsi hökumətlə bağlanmış müqavilələrdən asılıdır. Özəl sektorun öz gücünə davamlı işləyən iqtisadi artım mühərrikinə çevrilməsi və əhalinin geniş gənc təbəqəsi üçün iş yerləri yarada bilməsi üçün biznes mühiti və idarətetmə ilə bağlı məhduduiyyətlərin aradan qaldırılması həlledici əhəmiyyət kəsb edir. Bu mənada inhisarçılıq fəaliyyətini aradan qaldıran islahatların həyata keçirilməsi və ticarətə maneələrin yüngülləşdirilməsi əsas məsələlərdir”.
Azər Mehtiyev də deyir ki, dövlətin başqa çıxış yolu yoxdur: “Dövlət öz hesabına qeyri-neft sektorunda artımı saxlamaq istəyir. Hakimiyyət rəqabət qabiliyyətli bazarın yaranmasında, sahibkarlığın inkişafında maraqlı deyil. Ona görə də əllərinə düşmüş pulları özlərinə məxsus firmalar vasitəsilə mənimsəyirlər”.
İqtisadi artımla bağlı dövlətin növbəti hədəfi növbəti 10 ildə ÜDM-i ikiqat artırmaqdır. Nazirlər Kabinetinin 2011-ci ilin sosial-iqtisadi inkişafının yekunlarına və 2012-ci ildə qarşıda duran vəzifələrə həsr olunmuş iclasında iqtisadi inkişaf naziri Şahin Mustafayev növbəti 10 ildə qeyri-neft sektoru hesabına ÜDM-in iki dəfə artırılmasının hədəf götürüldüyünü bildirib.
İqtisadi hesablamalara görə, bunun üçün ildə 7-8 faizlik artım olmalıdır. İqtisadi Tədqiqatlar Mərkəzinin rəhbəri Qubad İbadoğlu deyir ki, təcrübə hökumətin proqnozlarının heç də özünü doğrultmadığını göstərir: “2011-ci il üçün 3.8 faizlik iqtisadi artım proqnozlaşdırılırdı. Ancaq ÜDM cəmi 0.1 faiz artdı. Bu o deməkdir ki, hökumətin proqnozu özünü 38 dəfə doğrultmadı. Bu baxımdan gözləmirəm ki, 10 illik proqnoz özünü doğrultsun. Bu, siyasi yükə malik iqtisadi proqnozdur”.
Qubad İbadoğlunun fikrincə, belə artım iki halda mümkündür: “Birincisi, islahatlar aparılmalıdır. Bu islahatlar həm liberallaşma, həm də antikorrupsiya sahəsində olmalıdır.
“Gizli iqtisadiyyat”ı leqallaşdırsaq, bəlkə də ÜDM-i 1.5 dəfə artırmaq mümkündür. Hesablamalarmıza görə, ÜDM-in yarısından çoxu gizli iqtisadiyyatın payına düşür. Bunu leqallaşdırmaq üçün Azərbaycanın hökumətinin hansısa proqramı varmı? Olsaydı, mən bu proqnozla razılaşardım. Heç olmasa Rəqabət Məcəlləsini qəbul edəydilər. Dörd ildir Milli Məclisdə qalıb”.
Digər iqtisadçı ekspert Məhəmməd Talıblı da deyir ki, hökumət bu bəyanatı gərək hesablama ilə sübuta yetirsin: “Göstərsin ki, neft sektorunda 1% ÜDM artımı qeyri-neft sektorunda nə qədər artımı təmin etmiş olur”.
İqtisadi artımın mənbələrini ortaya çıxarmaq mühüm əhəmiyyət kəsb edir. İqtisadi artım nəzəriyyələrinə görə, burda kapitalın toplanması, əmək faktoru və texnoloji məhsuldarlıq əsas götürülür.
BVF-nin hesablamalarına görə, Azərbaycan iqtisadiyyatında xüsusən 2006-2008-ci illərdə də əvvəlki illərdə olduğu kimi, iqtisadi artım əsasən kapital akkumulyasiyası hesabına baş verib.
Qubad İbadoğlu deyir ki, bu, neft sektoruna külli miqdarda pul qoyulması ilə bağlıdır: “İnvestisiya tarazlı olsaydı, normal qəbul etmək olardı. Kapital tutumlu iqtisadi artımların uzunmüddətli olması həmişə şübhə doğurur. İndiki halda iqtisadi artımın dayanıqlı olması üçün texnoloji faktor daha önəmlidir”.
Əslində iqtisadi artımla bağlı yanlış bir anlaşma var. Belə ki, iqtisadi artım və adambaşına düşən ÜDM ölkədə hər vətəndaşın əvvəlkindən daha yaxşı yaşaması anlamına gəlmir və gəlirin necə paylandığını göstərmir. Milli iqtisadiyyat sürətlə böyüyə bilər, ancaq zənginlər daha da zənginləşə, kasıb təbəqə isə daha da kasıblaşa bilər. Dolayısı ilə iqtisadi artım sadəcə kəmiyyəti əks etdirir. İqtisadi inkişaf isə keyfiyyət göstəriciləri deməkdir. İqtisadi inkişaf cəmiyyətin həyat standartlarında, istehsal olunan malların keyfiyyətində və ya istehsal texnologiyasında olan inkişafı özündə əks etdirir.
Bundan başqa iqtisadi artım özündə yaşayış vəziyyəti barədə heç bir məlumat vermir. Cəmiyyətin pula ehtiyacından başqa azadlıq, ətraf mühit, istirahətə ayrılan vaxt kimi göstəricilər də var.
