AVROPAYA GÜZƏŞTLİ İXRAC İMKANI. AZƏRBAYCAN SAHİBKARI BUNDAN NİYƏ LAZIMINCA İSTİFADƏ EDƏ BİLMİR?

Bəkir NƏRİMANOĞLU

2009-cu ilin yanvar ayının 1-dən Azərbaycan Avropa Birliyinin təqdim etdiyi güzəştli ticarət sisteminin ən üst pilləsi olan “GSP+” proqramına benefisiar ölkə statusu ilə daxil edilib. “GSP+” proqramı benefisiar ölkəyə digər stimul tədbirlərindən daha geniş imtiyazlar verir. Nəticə etibarilə Azərbaycan həm həssas, həm də qeyri-həssas minlərcə mal qrupları üzrə öz məhsullarını Avropa Birliyi bazarlarına rüsumsuz ixrac imkanını əldə edib.

Azərbaycan Avropa Birliyinin Ümumiləşdirilmiş Preferensiyalar Sisteminə (GSP) 2001-ci ildə qoşulub. Buna baxmayaraq Azərbaycan proqramın nəzərdə tutduğu güzəştlərdən çox az istifadə edib.

Azərbaycanın GSP proqramından istifadəsinə dair göstəricilər

Mənbə: Eurostat

Cədvəldən də göründüyü kimi, son illərdə Azərbaycanın Avropa Birliyinə ixrac etdiyi və GSP-nin əhatə dairəsinə daxil olan məhsullar üzrə GSP-dən istifadə səviyyəsi sürətlə azalıb. Azərbaycan ixracatçıları GSP-dən səmərəli istifadə edə bilməyib, maksimim istifadə səviyyəsi 2002-ci ildə 69,3 faiz olduğu halda, 2009-cu ildə 58,5 fazi səviyyəsində olub.

Ümumiləşdirilmiş Preferensiyalar Sistemləri iş adamları üçün bir sıra imkanlar yaradır:

1. İlk əvvəl bu sistem ixracatçılarımıza imkan verir ki, siyahı üzrə müəyyənləşdirilən Azərbaycan mənşəli məhsulları Avropa bazarlarına, yəni Avropa Birliyi ölkələrinə idxal rüsumu ödəmədən ixrac etsinlər;

2. İxrac məhsullarının idxal rüsumlarından azad edilməsi Azərbaycan mənşəli məhsulların Avropa bazarlarında qiymət baxımından rəqabət qabiliyyətini artırır;

3. Eyni zamanda, əvvəlki şərtlərdə idxal rüsumu şəklində ödəniləcək vəsait məhsul istehsalının standartlaşdırma, sertifikatlaşdırma, etiketləndirmə və qablaşdırma baxımından Avropa Birliyi sisteminə uyğunlaşdırılması məqsədilə istifadə edilə bilər ki, bu da ixrac potensialının artırılması deməkdir;

4. Digər tərəfdən, həm qüvvədə olan azad ticarət rejimləri, həm də Azərbaycanın qoşulduğu GSP proqramları xarici iş adamları üçün istehsal mərkəzi kimi Azərbaycanın əhəmiyyətini artırır. Çünki Azərbaycan mənşəli məhsulların digər bazarlara əlverişli şərtlərlə giriş imkanının olması, buradan digər ölkələrə ixracın həyata keçirilməsini daha cəlbedici hala gətirir. Bu isə yerli iş adamlarımız üçün həyata keçirmək istədikləri ixrac yönümlü layihələrlə bağlı xarici tərəfdaşların tapılması işini asanlaşdırır.

Bəs Azərbaycan sahibkarları bu imkandan niyə yetərincə istifadə etmirlər?

USAİD-in ÜTT üzrə yerli qrup rəhbəri Elxan Mikayılov da deyir ki, “GSP+” sahibkarlar üçün kifayət qədər üstünlük versə də, sahibkarlar bu imkandan yetərincə yararlanmayıb. Onun sözlərinə görə, əsas səbəblərdən biri sahibkarların informasiya çatışmazlığıdır: “Baxmayaraq ki, bəzi məlumatlandırıcı tədbirlər keçirilib. Ancaq bunlar kifayət etməyib. Sahibkarlarda nədənsə belə fikir yaranıb ki, onsuz da xərclər eynidir. Onlarda bu sistemə inamsızlıq yaranıb. Gömrüyə ixrac üçün müraciət edən sahibkara bu barədə məlumat verilməlidir. Reallıqda sahibkarların işini təşviq edəcək mexanizm olmadığlna görə istifadə səviyyəsi aşağı düşüb”.

E.Mikayılov deyir ki, əsas problemlərdən biri də yerli sahibkarların Avropa standartlarına uyğun məhsullar istehsal etməməsidir: “Avropa Birliyinin bu sistem üzrə bir sıra tələbləri var. Həm belə standartlar, həm də ixarcda tələblər sərt olduğu üçün sahibkarlar bundan istifadəyə o qədər də önəm vermədilər”.

İqtisadi İnkişaf Nazirliyindən bildirirlər ki, GSP və “GSP+” güzəştli proqramlarını təklif edən ölkələr iqtisadi cəhətdən inkişaf etmiş ölkələrdir. Nazirlik qeyd edir ki, sözügedən proqramlarda idxal edilən məhsullara müəyyən keyfiyyət, qablaşdırma və digər tələblər qoyulur ki, bu da benefisiar ölkə ixracatçılarına ixrac zamanı müəyyən çətinliklər yaradır: “Ölkəmizdə dünya standartlarına uyğun, yüksək keyfiyyətli məhsulların istehsalının daha da artırılması həyata keçirilən iqtisadi siyasətin prioritetlərindəndir. Bu gün Azərbaycanda istehsal olunan məhsulların dünyanın əksər ölkəsinə ixrac edilməsi onu deməyə əsas verir ki, Azərbaycanda dünya standartlarına uyğun, yüksək keyfiyyətli məhsul istehsal edən müəssisələr mövcuddur və onların sayı davamlı olaraq artır. Bu müəssisələr öz məhsullarını ənənəvi bazarlarla yanaşı, yeni ixrac bazarlarına çıxardır və bu bazarlarda mövqelərini daha da möhkəmləndirir. Ümumiyyətlə, göstərilən işlər Azərbaycanın qeyri-neft ixrac potensialının reallaşmasında əhəmiyyətli rol oynamaqdadır. Bundan sonra da Azərbaycan ixrac imkanlarını artıracaq, iqtisadi əlaqələr daha da genişlənəcək, Azərbaycan mənşəli mal və xidmətlər dünya bazarlarında daha geniş çeşiddə təmsil olunacaq”.

GSP sistemi ilə Avropa Birliyi bazarına kənd təsərrüfatı və ərzaq məhsulları ixrac edilərkən Avropa Birliyi bu tələbləri irəli sürür: məhsul istehsalının standartlaşdırılması, sertifikatlaşdırılması, etiketləndirilməsi və qablaşdırılmasının Avropa Birliyi sisteminə uyğunlaşdırılması.

Qablaşdırma və markalanma

İqtisadçı-ekspert Vüsal Qasımlı deyir ki, ixracatda qablaşdırma mühüm əhəmiyyət kəsb edir: “Burada əsas tələblər qablaşdırmanın ətraf mühitə mənfi təsirinin qarşısının alınması, eləcə də tullantıların miqdarının minimuma endirilməsi ilə bağlıdır. Ona görə də Avropa Birliyində qablaşdırmanın emal edilərək təkrar istifadə və enerji məqsədləri üçün bərpaya yararlılığı əsas götürülür”.

V.Qasımlı bildirir ki, Avropa Birliyinin tələblərini beynəlxalq standart saymaq olar və Azərbaycan hədəf bazarlarından biri olduğu üçün ixracatçılar bu tələblərə cavab verməlidirlər: “Avropa Birliyində markalanmaya dair tələblərə gəldikdə, burada onlar məhsulun növündən asılı olaraq dəyişir. Yeyinti məhsullarının markalanmasına dair tələblər birliyin 79/112/EEC direktivində əksini tapıb”.

Sertifikatlaşdırma

Azərbaycanda malların ixrac olunması üçün bu sertifikatların alınması tələb olunur: mənşə sertifikatı – bütün məhsullar üçün; keyfiyyət sertifikatı – Avropa Birliyinə ixrac olunan yeyinti məhsulları üçün; baytarlıq şəhadətnaməsi – diri heyvan və kəsilmiş ət üçün; gigiyenik sertifikat – bütün məhsullar üçün; fitosanitar sertifikat – bitki və bitki mənşəli məhsullar üçün; uyğunluq sertifikatı – əksər məhsullar üçün.

V.Qasımlı deyir ki, sertifikatların belə çoxsaylı olması ixrac prosesini çətinləşdirir: “Yaxşı olardı ki, çoxsaylı dövlət orqanlarının cəlb edilməsi ilə müşayiət olunan sertifikatların sayı minimuma endirilsin (sertifikatlaşdırmaya sərf olunan vaxt, prosedurların sayı və maliyyə həcmi də minimuma enməlidir) və beynəlxalq miqyasda qəbul edilən sertifikatların alınmasında ixracatçılara dəstək verilsin.  Azərbaycan ixracatçılarının hədəf bazarlarında standart tələblərini öyrənmək və  onları bu istiqamətdə dəstəkləmək lazımdır”.

İqtisadçı-ekspertin qənaətinə görə, Azərbaycan ixracatçıları xarici bazarların tələbini ödəmək üçün beynəlxalq səviyyədə qəbul edilmiş sanitar və fitosanitar normalara, o cümlədən “Qida Məcəlləsi” və Bitki Mühafizəsi Konvensiyasının tələblərinə cavab verməlidirlər. Bundan başqa, kənd təsərrüfatı sahəsində Yaxşı Kənd Təsərrürfatı Təcrübəsi və ərzaq emalı sənayesi üzrə Yaxşı İstehsal Təcrübəsi standartları da mövcuddur”.

“GSP+”dan hələ istifadə imkanı qalıb

İqtisadi İnkişaf Nazirliyindən onu da bildirirlər ki, Azərbaycan GSP və “GSP+” proqramlarında hələ benefisiar qismində iştirak edəcək: “Azərbaycan Respublikası Avropa Birliyinin təqdim etdiyi “GSP+” proqramına 2009-cu ilin yanvar ayının 1-dən Avropa Parlamenti və Avropa Birliyi Şurasının 22 iyul 2008-ci il tarixli qərarı ilə 3 il müddətə benefisiar qismində daxil olub və bu üzvlük 2013-cü il 31 dekabr tarixinədək uzadılıb”.