 |
|
Oqtay GÜLALIYEV |
Mayda baş verən Kür daşqınlarından 7 aydan artıq vaxt keçir. O zaman dövlət başçısı, hökümət rəsmiləri oktyabr ayına kimi fəlakətin nəticələrinin aradan qaldırılacağını, təsirə məruz qalmış insanlara dəyən ziyanın ödəniləcəyini, “Kür qaçqınlarının” evlə təmin olunacaqlarını, onların digər sosial problemlərinin həll olunacağını bildirmişdilər. Amma təəssüf ki, vədlər özünü doğrultmadı.
Fəlakətlə bağlı yaradılmış hökumət komissiyasının verdiyi məlumata görə, Kür daşqınları nəticəsində ölkənin 40-a yaxın rayonunda 20 mindən çox yaşayış binasının, 110 min hektar əkin və örüş sahəsinin su altında qalması ilə insanlara, təsərrüfatlara, iaşə və məişət obyektlərinə, tədris-təhsil ocaqlarına, infrastruktura böyük həcmdə ziyan dəyib. Bildirilib ki, bərpası mümkün olmayan 3205 fərdi yaşayış evinin tikilməsinə, 3222 fərdi yaşayış evinin cari təmir edilməsinə, 700 fərdi yaşayış evində isə bərpa-gücləndirilmə işlərinin aparılmasına ehtiyac var. Təəssüf ki, hökumət komissiyası bu günə qədər ictimaiyyətə yeni inşa olunan, təmir və bərpa edilən evlərin sayı, eləcə də daşqınların təsirinə məruz qalmış nə qədər insana, hansı həcmdə kompensasiya ödənilməsi barədə heç bir məlumat verməyib.
Görülən işlərə gəlincə, Kür daşqınlarının təsirinə məruz qalmış insanlar üçün 2 qəsəbə salınıb. Bunlar İmişlinin Telişli və Allahmədətli kənd sakinləri üçün 104 , Saatlının Novruzlu kənd sakinləri üçün 178 fərdi yaşayış evindən ibarət eyni adlı yeni qəsəbələrdir. Hər iki qəsəbənin salınması üçün xərclənən ümumi vəsait, eləcə də 2 otaqlı, 3 otaqlı və 4 otaqlı hər bir evin tikilməsi üçün ayrılan vəsaitin həcmi, tikinti işlərini həyata keçirən şirkətlər, onların seçilmə proseduru (tenderlərin keçirilməsi) barədə də heç bir məlumat verilməyib.
Eyni zamanda ayrı-ayrı kəndlərdə fərdi yaşayış evləri tikilib, müxtəlif insanlara kompensasiyalar verilib. Təəssüf ki, ayrılan xərclər, bu evləri tikən şirkətlər, eləcə də daşqınların təsirinə məruz qalan insanlara verilən kompensasiyaların həcmi və təyinatı, kompensasiya alanların sayı, kimliyi barədə məlumat almaq mümkün olmayıb.
“Kür qaçqınları” üçün tikintisinə 2010-cu ilin avqust-sentyabr aylarında start verilən Allahmədətli (İmişli) və Yeni Novruzlu (Saatlı) qəsəbələrinin açılışı 7 noyabr parlament seçkisindən bir neçə gün öncə həyata keçirilib. Hər iki qəsəbənin açılışında dövlət başçısı iştirak edib. Amma maraqlıdır ki, Novruzlu kənd sakinləri üçün salınmış qəsəbədə bu gün bir nəfər də olsun insan yaşamır. Bunun səbəbi odur ki, yaşayış qəsəbəsi hələ hazır deyil.
Digər tərəfdən Novruzlu kəndinin bəzi insanları otaqlarının darısqal, həyətyanı sahəsinin az olmasını (cəmi 8-12 sot), dolanışıq üçün imkanların məhdud olduğunu nəzərə alaraq yeni qəsəbəyə köçmək istəmirlər. Sakinlər bildirirlər ki, onlar əkin- biçinlə, mal-qara ilə dolanan insanlardır. 12 sotluq həyətyanı təsərrüfatda hansı əkin- biçindən, maldarlıqdan danışmaq olar?
İmişlinin Allahmədətli kəndində isə vəziyyət daha dözülməzdir. Bizimlə söhbət zamanı kənd sakini Surxay Quliyev bildirdi ki, onun 14 nəfərlik ailəsinin yarısı yeni evdə, yarısı isə qamışdan, şiferdən düzəldilmiş uçuq evdə yaşayır. Evlərdə istilik sistemi olmadığından insanların böyük bir qismi yeni qəsəbəyə köçmək istəmir. Yeni qəsəbədə qazlaşdırma, istilik sistemi olmadığından şəhərciyə köçmüş az saylı insanlar əlavə problem yaşayırlar.
Ən acınacaqlı vəziyyətlə Hacıqabul rayonun Meyniman kəndində rastlaşdıq. Həyat yoldaşı Qarabağ savaşında şəhid olmuş Göyərçin Quliyevanın yaşadığı “bina”nın (əgər buna bina demək mümkündürsə) bir otağında heyvanlar, digərində isə o, 2 az yaşlı övladı ilə qalır. Arakəsmə açıq qapıdır ki, buranı da ot presi ilə “hörüblər”. “Turan” İnformasiya Agentliyinin direktoru Mehman Əliyev mənzərəni videolentə köçürərkən ot presinin arasından iri siçovullar qaçmağa başladı.
Meyniman sakinlərinin verdiyi məlumata görə, evlərin yarısı su altında qalıb. 130-dan artıq ev qəzalı vəziyyətdədir. Həmin evlərin hamısının yeniləri ilə əvəzlənməsi nəzərdə tutulsa da, bu günə qədər cəmi 36 yeni fərdi yaşayış evi tikilib. Qalan evlərin nə zaman tikiləcəyi heç kimə bəlli deyil.
Oktyabr ayından başlayaraq Kür çayının Xəzər dənizinə tökülən hissəsində lillənmə sürətlə artmağa başlayıb. Buna səbəb ərazidə liltəmizləmə gəmilərinin öz işlərini qeyri-müəyyən vaxta qədər dayandırmaları ilə bağlıdır. Lilsoran “İnam” gəmisindən verilən məlumata görə, təmizləmə işləri sentyabr ayından dayandırılıb, buna səbəb deltada işləyən briqada ilə müqavilənin başa çatmasıdır. Yeni müqavilə imzalanmadığından işlər dayandırılıb. Kürün Neftçala hissəsində lillənmə o qədər artıb ki, çayın dərinliyi 30 sm qalıb. Bu isə o deməkdir ki, yaxın zamanlarda Kürün lildən təmizlənməsi işi bərpa edilməsə, yeni daşqınlar qaçılmazdır. Hazırda heç bir dövlət strukturu yeni fəlakətlərin baş verməsi ehtimalı ilə bağlı hər hansı narahatlıq keçirmirlər.
Nazirlər Kabinetinin sərəncamı ilə Sarısu gölü ətrafında olan dağılmış torpaq bəndlərinin bərpası və yenidən qurulması üçün 17,7 milyon manat, digər ərazilərdə isə sel sularından dağılmış torpaq bəndlərinin bərpası və yenidən qurulması üçün 9,2 milyon manat pul ayrılıb. Hazırda nəzərdə tutulan bənd vurma işləri həyata keçirilsə də, bu işlərin keyfiyyətli və etibarlı aparılması üçün ayrılan vəsaitlərə uyğun addımlar atılmır. Ucuz və keyfiyyətsiz iş metodlarından istifadə olunur. Belə ki, bənd vurmaq üçün Kür boyunca yaxın ərazilərdə yerləşmiş Tuqay meşələrindən gətirilmiş münbit torpaqlardan istifadə olunur. Münbit torpaqlardan qurulmuş bəndlər zəif və etibarsızdır, digər tərəfdən də bu, təbiətə böyük ziyan vurur. Belə ki, Tuqay meşələrindən torpaqlar daşınarkən həm ağaclar qırılır, həm də torpağın üst qatı məhv edilir. Eyni zamanda meşənin flora və fauna balansı pozulur.
Sentyabr ayından başlayaraq “Kür” Vətəndaş Cəmiyyəti Qərargahı daşqınların baş verdiyi bölgələrdə ictimai rəy sorğusu keçirib. Bir neçə gün öncə yekunlaşan sorğunun nəticələri ürək açan deyil. Belə ki, rəyi soruşulanların 78%-i daşqınlar nəticəsində dəymiş ziyanın nəticələrinin aradan qaldırılması istiqamətində hökumət komissiyasının fəaliyyətini qeyri-qənaətbəxş hesab edir. Sorğuda iştirak edənlərin 88%- i onlara verilən kompensasiyanın həcmindən narazı olduqlarını bildirirlər.
P.S. Yazı hazırlanarkən Meyniman kəndində yaşayan şəhid ailəsindən xəbər verdilər ki, səfərimizdən bir neçə gün sonra onlar üçün 2 otaqlı fərdi yaşayış evinin tikintisinə başlayıblar. Xəbərə sevindik, həm də bu xəbər səfər boyu və səfərdən sonra bizi sevindirən yeganə hadisə oldu...
